اداره کل میراث فرهنگی،گردشگری و صنایع دستی استان همدان

تاریخ: 29 بهمن 1399

آخرین کلنگ‌های باستان شناسان بر پیکره محوطه تاریخی معبد لائوديسه شهر گمشده سلوکي

سرپرست تیم ششمین فصل کاوش لائودیسه در نهاوند

آخرین کلنگ‌های  باستان شناسان بر پیکره محوطه تاریخی معبد لائوديسه شهر گمشده سلوکي

در یک ماه آینده، آخرین فصل باستان شناسی محوطه تاریخی لائودیسه در نهاوند آغاز خواهد شد و به همین بهانه گفتگویی را با سرپرست تیم ششمین فصل کاوش لائودیسه انجام داده ایم که با هم میخوانیم .

*ضمن معرفی از سوابق اجرایی خودتان بگویید.

محسن جانجان هستم، کارشناس ارشد باستان شناسی و سرپرست تیم ششمین فصل کاوش معبد و رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان نهاوندکه ریاست بنیاد ایران شناسی در استان همدان را نیز برعهده دارم، تاکنون ۳۵ فصل فعالیت پژوهشی میدانی ازجمله سرپرست کاوش تپه باستانی قاباق تپه کبودر اهنگ، سرپرست کاوش تپه فیروزان نهاوند، سرپرست هیات بررسی و شناسایی دشت ملایر و سرپرست پنجمین فصل کاوش لائودیسه، عضو هیات کاوش موش تپه همدان به سرپرستی دکتر محمدرحیم صراف، معاون هیات باستان شناسی کاخ ناتمام ساسانی بیستون به سرپرستی مهدی رهبر، معاون هیات کاوش لائودیسه به سرپرستی مهدی رهبر، معاون هیات کاوش‌های شهر زیرزمینی سامن، معاون هیات کاوش‌های شهر زیرزمینی ارزانفود، معاون هیات کاوش هگمتانه، معاون هیات کاوش تپه باستانی گیان را نیز در کارنامه فعالیتی خود دارم .

*آیا تالیفات علمی هم داشته اید؟

 بله، تا کنون ۳۵ مقاله علمی در سطوح ملی و بین المللی، 2 کتاب در حوزه میراثفرهنگی و گردشگری را انجام داده و در سال ۱۳۹۲ بعنوان پژوهشگر برتر استان همدان انتخاب شدم.

 

 

 

*در رابطه با دستاوردهای پنج فصل گذشته کاوش برایمان بگویید.

علاوه بر کتيبه يوناني، يافته هاي ارزشمند ديگري چون مجسمه هاي برنزي خدايان يوناني، قربانگاه سنگي، سرستون، ساقه ستون، پايه ستون و قطعه سفال هاي اين دوره طي پژوهشهاي پيشين در محله دوخواهران نهاوندکشف شده که با توجه به این یافته ها و مطالعات صورت گرفته به این اطمینان رسیدیم که شهر نهاوند استقرار دوره پیش از تاریخ را داشته است و این در حالیست که تاکنون گمان می‌کردیم پایه و بنیان این شهر مربوط به دوران سلوکی است که پس از کاوش های قبلی مشخص شد شهر سلوکی بر روی بقایا و استقراری از دوران پیش از تاریخ قرار دارد.

*درخصوص لائودیسه برایمان بگویید.

معبدلائودیسه یکی ازآثار ارزشمند شهرستان نهاوند است که آثاری ازدوران سلوکیان را چون گنجینه ای درخود نگهداری می‌کند. در کاوش های قبلی که درسال های اخیرانجام شده است، سرستون‌ها، میان ستون، پایه های ستون و سفال های منقوش بسیار زیبای دوران سلوکی دراین منطقه کشف شده که نشان از وجود این معبد داده و نشان می‌دهندکه این معبد متعلق به دوران سلوکی است.

*این آثار در چه زمانی کشف شده اند.

در سال ۱۳۲۲ کتیبه‌ای به زبان یونانی در محله دوخواهران نهاوند کشف شد که مربوط به آنتیوخوس سوم پادشاه سلوکی بود. این کتیبه از دو قسمت متمایز تشکیل شده که قسمت اول آن نامه‌ای است که فرمان شاه را به اهالی نهاوند ابلاغ و از آنان درخواست می‌کند تا فرمان او را روی سنگی نقش کرده و در معبد اصلی شهر نصب کنند و همچنین در این کتیبه آنتیوخوس سوم به مندموس ساتراپ نهاوند دستور می‌دهد که معبدی برای همسرش ملکه لائودیسه در نهاوند بسازند. این کتیبه اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. علاوه بر کتیبه، مجسمه‌های مفرغی کوچک منصوب به خدایان یونان در این منطقه کشف شده‌است. کشف این آثار باعث شد که وجود معبد یونانی در نهاوند محرز شود. این محوطه تاریخی و منطقه دوخواهران در سال ۱۳۲۷ به شماره ۳۷۴ به‌عنوان میراثفرهنگی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. در این اکتشافات در یک قلک ۱۱ سکه پیدا شده که نشان دهنده حضور اشکانیان پس از سلوکیان در نهاوند بوده‌است. با توجه به اینکه کتیبه مذکور و تعدادی از مجسمه های خدایان یونانی و سرستون های دوره سلوکی از محله دو خواهران نهاوند کشف شد احتمال وجود این معبد در این منطقه از نهاوند قوت گرفت.

*نقش گریشمن در نهاوند چه بود؟

ازجمله شهرهای ایجاد شده توسط سلوکیان در غرب ایران، لائودیسه نهاوند بود که به نام همسر انتیوخوس سوم نام گذاری شده بود. گیرشمن توسط لویی لوبر از کشف کتیبه لائودیسه اطلاع حاصل نمود و به منظور فراهم آوردن مقدمات کاوش، یک روز رادر نهاوند گذرانید. ظاهرا گیریشمن با حضور در نهاوند قصد ارزیابی موفقیت خود از کاوش در این محل را داشته اما با بررسی وضعیت موجود، متوجه شد که صرف وقت در نهاوند برایش موفقیتی در بر نخواهد داشت. بنابر این به لوئی لوبر نوشت: توجه شما را به این نکته جلب میکنم که ظاهرا تمام قسمت های محوطه باستانی نهاوند، به بهانه تهیه خاک و سنگ برای بناهای جدید زیر ورو شده است ودر عین حال شهر جدید نهاوند به سرعت روی آثار هلنیستیک را پوشانیده است.

*آیا دیگر در آن سالها کاوشی نشد؟

از آن تاریخ هیچگونه فعالیت پژوهشی در این منطقه صورت نگرفت تا اینکه در سال ۱۳۸۴ از مهدی رهبر جهت گمانه زنی در محله دو خواهران دعوت به عمل آمد. در این راستا چهار فصل گمانه زنی توسط این باستان شناس طی سال های ۸۴، ۹۰، ۹۱ و ۹۸ گمانه های آزمایشی متعددی در ابعاد مختلف مورد کاوش قرار گرفت و فصل پنجم نیز به سرپرستی محسن جانجان و با ایجاد چندین گمانه در سال ۹۹ انجام شد.

*درخصوص منطقه دوخواهران برایمان بگویید.

با توجه به وجود امام زاده دو خواهران شاید بتوان بین این امامزاده و کتیبه انتیوخوس، آن جا که همسرش لائودیسه را خواهر می نامد، ارتباطی برقرار نمود. بنابر این دو واژه "خواهر " و" کاهنه بزرگ" واژگانی کلیدی برای حل مسئله می باشند. آنتیو خوس به ساتراپ محل دستور داده:" به شئونات خواهر ما ملکه لائودیسه بیفزایید" ودر جمله دیگری میخواهد بعد از اینکه نام ملکه لائودیسه در تمام این قلمرو به عنوان " کاهنه بزرگ" معروف و مشهور گردد، مفاد این فرمان را بر روی سنگی ثبت و در جلوی مهمترین معبد شهر نصب نمایند.

بر همین اساس کاوش های باستان شناسی از سال ۸۴ و به سرپرستی مهدی رهبر شروع شد و پنج فصل حفاری شده و امیدواریم با شروع فصل ششم بتوانیم سر نخی از معبد لائودیسه کشف کنیم.

*آیا متون بر روی کتیبه ها خوانده شده است؟

در دوره سلوکي گذاشتن نام پادشاه يا همسر او بر کلني ها (شهرها) معمول بوده، کلني ها وقتي توسعه پيدا مي کردند، لقب بوليس مي گرفتند. يافته ها و داده هاي باستان شناسي شامل کتيبه، مجسمه هاي مفرغي،ستون، سر ستون و .... حکايت از وجود ساختمان‌هاي با عظمت دوره سلوکي در نهاوند دارد که کتيبه سنگي یکی از اینهاست و اين کتيبه بر روي يک تخت سنگ مرمر و به خط يوناني مشتمل بر امتيازاتي است که شرح آن عنوان شد و در برگيرنده دو متن است.

متن اول ، مندموس به اپلودوروس و به کليه صاحب منصبان شهر لائوديسه درود مي فرستد که پس از اين اعلاميه مي بايست مواد فرماني که شاه به من نوشته است، ضميمه شود و روي سنگي از آن سواد برداريد. سپس نوشته اي که مقرر داشته اند مطالعه نموده و آن را محفوظ نگاهداريد و سنگ را در معروفترين زيارتگاه‌هاي شهر نگاه داريد. خوش باشيد سال 119 دهم ماه يانه مدس.

متن دوم، شاه آنتيخوس به مندموس سلام مي رساند و دستور مي دهد که به شئونات خواهر ما ملکه لائوديسه بيافزائيد و از او قدرداني کنيد. اين امر براي ما بسيار ضروري است. شما براي اينکه او در زندگانيش با مهر و محبت و مراقبت شديد خود را نشان داد . بلکه او هنوز نسبت به خدايان داراي عشق و احترام بي پايان است. بنابراين ما با مهر و علاقه دستور مي دهيم و موافقت خود را با اين امر اعلام مي داريم که او از جانب ما به اين افتخار نايل شود. خصوصاً مصمم هستيم همانطوري که در تمام قلمرو ما انتخاب کاهنين بزرگ از طرف ما انجام مي شود. بدين نحو در اين محل کاهنه هايي از طرف ملکه لائوديسه تعيين شود. در حالي که حامل تاج هاي طلا و تصاوير او خواهند بود. سپس نام آنها در اسناد بعد از کاهنين نياکان ما و خود ما ثبت شود و خلاصه بعد از آنکه نام ملکه لائوديسه در تمام قلمرو تو به عنوان کاهنه بزرگ معروف و مشهور شوید. کليه کارها بر طبق گفتار ما انجام گرفت. مفاد فرمان را بر روي سنگي ثبت نمايند تا وقف اين مکان مقدس شود و بالاخره اين عمل بسيار پسنديده اي که نسبت به خواهر ما انجام داديم. نتايج آن در حال و آينده آشکارخواهد شد. سال 119 ا زماه کانديکوس .

*و سخن پایانی.

امیدواریم در این فصل آخر از کاوش به یافته های خوبی دست پیدا کنیم و بتوانیم مردم ساکن در منطقه دو خواهران را باتوجه به اینکه ساخت و ساز در این محله ممنوع بود مردم منطقه با معضل بزرگی روبرو بودند و خطر جانی نیز آنها را تهدید می‌کرد، خوشبختانه با پیگیری‌های مستمر با کمیته وزارتخانه مقرر شد ساخت و سازها تحت شرایط خاص و با نظارت میراث فرهنگی در شهرستان انجام شود و بر اساس مطالبه مسئولین ارشد شهرستان و مردم منطقه مبنی بر تعیین تکلیف وضعیت ساخت و ساز در این منطقه قدیمی، با پیگیری‌های صورت گرفته مجوز ساخت و ساز در محدوده معبد تاریخی لائودیسه کسب شده است و با پایان این کاوش قطعا خیلی از مشکل ها مرتفع خواهد شد.

 

روتیتر